Αναπαράσταση του Pachamama στην κοσμολογία των Ίνκας, σύμφωνα με τον χρονικογράφο των Aymara Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salcamayhua (1613), βασισμένη σε μια εικόνα στο Ναό του Ήλιου Qurikancha στο Κούσκο.
Η λέξη pacha (στα κέτσουα : pacha [patʃa] , που συχνά μεταφράζεται ως «κόσμος», «γη», «σύμπαν» ή «κοσμική στιγμή» είναι μια κοσμολογική έννοια των Άνδεων που συνδέει τον φυσικό κόσμο και τον χώρο με τον χρόνο, [ ] και αντιστοιχεί στην έννοια του χωροχρόνου.
Η κυριολεκτική σημασία της λέξης στα Κέτσουα είναι «τόπος». Η λέξη Πάχα μπορεί να έχει διάφορες σημασίες σε διαφορετικά συμφραζόμενα και έχει συσχετιστεί με τα διαφορετικά στάδια και επίπεδα στην προοδευτική ανάπτυξη του κόσμου προς την ασυνέχεια και τη διαφοροποίηση των μορφών, [] και έχει αποδοθεί ως κωδικοποίηση μιας έννοιας των Ίνκας για τη διαίρεση των διαφορετικών σφαιρών του κόσμου παρόμοια με το «βασίλειο» ή την «πραγματικότητα». [ ] Αυτή η τελευταία ερμηνεία, που αμφισβητείται από ορισμένους γλωσσολόγους, καθώς τέτοιες ονομασίες για τις σφαίρες μπορεί να ήταν προϊόν λεξιλογικής καινοτομίας από ιεραποστόλους (και χριστιανική επιρροή ), αναφέρεται σε «πραγματικούς και συγκεκριμένους τόπους και όχι σε άλλους αιθέριους κόσμους».
Ορισμός
Στις σύγχρονες γλώσσες Κέτσουα, το pacha σημαίνει «τόπος, γη, έδαφος, περιοχή, χρόνος». ] Η χρήση της λέξης για την περιγραφή τόσο μιας χωρικής όσο και μιας χρονικής διάστασης έχει ανακατασκευαστεί, με την ίδια σημασία, στην Πρωτο-Κέτσουα * pacha .
Στην κλασική κέτσουα, η λέξη φαίνεται να σήμαινε «κόσμος» ή «σύμπαν» όταν δεν συνδεόταν με άλλες λέξεις. Συχνά υπήρχε σε σημαντικά κύρια ονόματα σε προ-ισπανικούς πολιτισμούς των Άνδεων, όπως το θεώνυμο ⟨Pachacamac⟩ pacha kama-q ή ⟨Pachacuti⟩ pacha kutiy .
Στην προκολομβιανή εποχή , ο όρος pacha υποδήλωνε μια συγκεκριμένη πολιτισμική έννοια, δύσκολο να μεταφραστεί στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Το Pacha συχνά μεταφράζεται ως «κόσμος» ή «γη» στα Κέτσουα, αλλά η έννοια περιλαμβάνει επίσης ένα χρονικό πλαίσιο νοήματος. Η Catherine J. Allen γράφει ότι «Η λέξη pacha στα Κέτσουα μπορεί να αναφέρεται σε ολόκληρο το σύμπαν ή σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, με μια ερμηνεία που εξαρτάται από τα συμφραζόμενα». [ ] Η Allen, επομένως, επιλέγει να μεταφράσει τον όρο ως «κοσμική στιγμή». Τα pachas επικαλύπτονται και αλληλεπιδρούν στην κοσμολογία των Ίνκας , παρουσιάζοντας τόσο μια υλική όσο και μια ηθική τάξη. Ο Δρ. Atuq Eusebio Manga Qespi, φυσικός ομιλητής της Κέτσουα, έχει προτείνει ότι το pacha θα πρέπει να μεταφραστεί στα αγγλικά ως χωροχρόνος .
Κοσμολογική έννοια του pacha
Στον προκολομβιανό κόσμο των Άνδεων, η αντίληψη του χρόνου συνδεόταν με τον χώρο, που και οι δύο ονομάζονταν συλλογικά pacha (τόπος), ο οποίος βρισκόταν σε συνεχή εξέλιξη προς την τάξη και προς τη «λειτουργική διαφοροποίηση και ασυνέχεια των μορφών [στο πλαίσιο της έννοιας της ισορροπημένης δυαδικότητας μεταξύ δύο συμπληρωματικών αντιθέτων, ή yanantin ], παράγοντες συμπληρωματικότητας [ζευγών] και όχι αντιπαλότητας , επομένως ειρήνης και παραγωγικότητας ». [ ] Ωστόσο, αντί να αντιπροσωπεύει μια κατάσταση συνεχούς αλλαγής ή προόδου, αντιπροσώπευε μια «διακεκομμένη ισορροπία» και μια τάξη, που διακόπτονταν από στιγμές ριζικής αλλαγής.
Ο κόσμος δεν είχε αποκλειστικά πνευματικές πραγματικότητες, καθώς «τα υλικά και τα πνευματικά πράγματα ανήκαν στην ίδια σφαίρα ύπαρξης και εμπειρίας». [ ] Σύμφωνα με τις έννοιες των Άνδεων για τη δυαδικότητα, τη συμπληρωματικότητα και την αντίθεση, ο χωροχρόνος γινόταν αντιληπτός σε σχέση με ορισμένα γεγονότα, κοινωνικές σχέσεις, ζωτικότητα ( camaquen ), κοινωνική ύπαρξη και ορισμένες ουάκα (αστερισμούς, προγόνους και θεότητες που προσωποποιούνταν στο τοπίο). [ ] Αρκετές χωροχρονικές γεωγραφικές διαιρέσεις υπήρχαν στο Κούσκο και την Αυτοκρατορία των Ίνκας , με ισχυρές πολιτικές και ιδεολογικές συνδηλώσεις, οι οποίες αντανακλούσαν την κοινωνική θέση και θέση ομάδων και τόπων και επηρέαζαν τη διοικητική οργάνωση των αρχηγείων των Άνδεων .
Προοδευτική και κυκλική ανάπτυξη προς την τάξη
Η ιστορία της παγκόσμιας ανάπτυξης των Ίνκας ήταν γραμμική, παρόμοια με τις ιστορικές αφηγήσεις, και κυκλική, με τη δημιουργία του κόσμου να αναδημιουργείται διαρκώς και συμβολικά. [ ] Ο προ-Ίνκα κόσμος καταστράφηκε από τη θεότητα του δημιουργού Ουιρακότσα , με την ανθρωπότητα να χάνει την αρετή της κατά τη διάρκεια ενός κατακλυσμού που ονομάζεται Πατσακούτι . [ ] Από φόβο για το «τέλος του κόσμου», μια συνεχής εξέλιξη προς την τάξη και τον πολιτισμό χαρακτηρίζει κάθε Πάτσα , με τους ανθρώπους να ζουν στην άγνοια στα πρώτα χρόνια.
Η χωροχρονική ανάπτυξη του κόσμου χωρίστηκε σε διάφορα θεμελιώδη στάδια στην ανάπτυξη του κόσμου: την προ-ηλιακή εποχή, κατά την οποία οι άνθρωποι ζούσαν στο λυκόφως, το οποίο τελείωνε με την άφιξη του ήλιου, καθιερώνοντας την εναλλαγή μεταξύ νύχτας και ημέρας· την ηλιακή εποχή, η οποία χωρίστηκε σε δύο περιόδους με την έλευση του μεγάλου κατακλυσμού που ονομάζεται Unu Pachacuti («αντιστροφή του χωροχρόνου ή επιστροφή του χρόνου από το νερό»), μια πρώτη περίοδος όπου οι χουάκα κυριαρχούσαν στις πολιτείες των Άνδεων, και μια δεύτερη περίοδος κατά την οποία διατηρήθηκαν οι σχέσεις αντίθεσης και συμπληρωματικότητας μεταξύ των λάκτας , αστικών χώρων, και των ούρκου, ακατοίκητων εδαφών των βουνών, με τους αρχαίους άρχοντες χουάκα να προσωποποιούν πλέον τους φυσικούς χώρους που περιβάλλουν και καθορίζουν την ταυτότητα των κοινωνικο-εδαφικών και πολιτικών οντοτήτων των Άνδεων· και έπειτα το Purum Pacha και το Inka Pacha, με το πρώτο να είναι η υποτιθέμενα ακαλλιέργητη και βάρβαρη προ-Ίνκα εποχή, και το δεύτερο η εποχή των Ίνκα, στην οποία, ως αποτέλεσμα των κατακτήσεων των Sapa Inca Pachacuti («επανάσταση» ή «κατακλυσμός») που σηματοδοτούν ένα «είδος «επιστροφής στο σημείο εκκίνησης», μετά την εξάντληση των δυνάμεων [ camaquen ] της εποχής που τελείωνε» και η οποία στη συνέχεια έγινε η παλιά εποχή που συνδέεται με το χάος, η αυτοκρατορία των Ίνκας είναι υπεύθυνη για το έργο του εκπολιτισμού και της τάξης του μετα-κατακλυσμιαίου κόσμου, ιδίως για να καθυστερήσει το τέλος και την κυκλική επανεκκίνηση του κόσμου.
Οι χρονικογράφοι της αποικιακής περιόδου ανέφεραν αρκετές πάχας, σε ποικίλο αριθμό. Σύμφωνα με τον Γκαρσιλάσο ντε λα Βέγκα , υπήρχαν μόνο δύο, ενώ ο Πέδρο Σαρμιέντο ντε Γκαμπόα μίλησε για τρεις εποχές και ο Φελίπε Γκουαμάν Πόμα ντε Αγιάλα για πέντε.
Σφαίρες πνευματικής φύσης
Η κοσμογονία των Ίνκας παραδεχόταν τρία επίπεδα πραγματικότητας ή pacha : Ο κόσμος από πάνω χωρισμένος σε Haqay Pacha (το Υπέρτατο) και Hanan Pacha (στα Κέτσουα) ή Alaxpacha (στα Αϊμάρα ), τον ορατό κόσμο από πάνω, ή τον ουρανό, έδρα των αστεριών και των αστερισμών, σπίτι του Ίντι του Πατέρα-Ήλιου και της Μάμα Κουίλα , της αδελφής-συζύγου του, θεάς της Σελήνης· «αυτός ο κόσμος» ή Kay Pacha · και τέλος ο κάτω κόσμος Uku pacha , κατοικία της θεάς της γονιμότητας Pachamama , και των Supay .
Αν και το σύμπαν θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα ενιαίο σύστημα εντός της κοσμολογίας των Ίνκας, η διαίρεση μεταξύ των κόσμων αποτελεί μέρος του δυϊσμού που κυριαρχεί στις πεποιθήσεις των Ίνκας, γνωστό ως yanantin . Αυτή η έννοια της δυαδικότητας θεωρούσε ότι όλα όσα υπήρχαν είχαν δύο συμπληρωματικά χαρακτηριστικά (ζέστη και κρύο, θετικό και αρνητικό, σκοτάδι και φως, κ.λπ.). [ 17 ] Αυτός ο δυϊσμός μεταξύ του ανώτερου pacha, που κυριαρχείται από τον Illapa , τη θεότητα της βροχής, του ουρανού, των ατμοσφαιρικών φαινομένων, του χαλαζιού, της βροντής και της αστραπής, και του κατώτερου pacha, που προεδρεύεται από τη δημιουργό θεότητα Huiracocha , τον ιδρυτή της άρδευσης και της γεωργίας, και θεότητα του υπόγειου ωκεανού κάτω από τον φλοιό της Γης που τροφοδοτεί με νερό λίμνες και πηγές, «έτσι εδραίωσε τη σχέση αντίθεσης και συμπληρωματικότητας που υπάρχει μεταξύ των κατοίκων καθενός από τα δύο ορεινά οικολογικά επίπεδα ».
Μερικοί γλωσσολόγοι και ανθρωπολόγοι, κυρίως λόγω έλλειψης πηγών, είναι επιφυλακτικοί σχετικά με την ύπαρξη αυτών των σφαιρών.
Χανάν παχά
Το ανώτερο βασίλειο, το οποίο περιλάμβανε τον ουρανό, τον Ήλιο, τη Σελήνη, τα αστέρια, τους πλανήτες και τους αστερισμούς (ιδιαίτερης σημασίας ο Γαλαξίας μας), ονομαζόταν hanan pacha (στα Κέτσουα) ή alaxpacha (στα Αϊμάρα ).
Ούκου παχά
Το Ukhu pacha (εναλλακτικά urin pacha στα Κέτσουα, ή manqhapacha ή manqhipacha στα Αϊμάρα είναι ο κάτω κόσμος. Το Ukhu pacha συνδέεται τόσο με τους νεκρούς όσο και με τη μετά θάνατον ζωή. Ως βασίλειο της μετά θάνατον ζωής, το βασίλειο συνδέεται με τη συγκομιδή και την Πατσαμάμα, τη θεά της γονιμότητας. [ ] Ως βασίλειο που συνδέεται με τους νεκρούς, το ukhu pacha κατοικείται από τους σουπάι , δαίμονες που βασανίζουν τους ζωντανούς.
Διαμάχες
Μερικοί ιστορικοί, ανθρωπολόγοι και γλωσσολόγοι επικρίνουν την ύπαρξη της έννοιας του Πάχα στην προκολομβιανή σκέψη των Άνδεων, η οποία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο χρονικό του 1616 του ιθαγενούς χρονικογράφου Γκουαμάν Πόμα ντε Αγιάλα . Αυτός ο χρονικογράφος, γράφοντας σε ένα συγκεκριμένο πολιτικό πλαίσιο, σκέφτηκε, όπως ο Ίνκας Γκαρσιλάσο ντε λα Βέγκα, ότι οι αυτοκράτορες των Ίνκας προετοίμασαν τις Άνδεις για να δεχτούν τον Καθολικισμό, συγκρίνοντας γεγονότα στην κοσμολογική ανάπτυξη των Άνδεων με τη δυτική ιστορία, χρησιμοποιώντας ιδιαίτερα τη λέξη « κατακλυσμός » για να περιγράψει τον Unu Pachacuti , και έτσι συγκρίνοντας την καταστροφή του κόσμου από τη θεότητα του δημιουργού Ουιρακότσα με τον βιβλικό κατακλυσμό .
Ο αρχαιολόγος Pierre Duviols σημειώνει ότι ο Guaman Poma, υιοθετώντας έναν δυτικό τρόπο σκέψης, χρησιμοποίησε, μαζί με άλλους χρονικογράφους, την έννοια των «ηλικιών» για να περιγράψει υποτιθέμενους κύκλους, οι οποίοι ήταν ένα σημαντικό μέρος της αρχαίας ελληνικής σκέψης . ] Οι κύριες επικρίσεις για την έννοια του pacha επικαλούνται την έλλειψη πρώιμων αποικιακών γραπτών πηγών που την υποστηρίζουν. Άλλες επικρίσεις αναφέρονται στην έννοια των τριών σφαιρών στην κοσμολογία των Ίνκας. Σύμφωνα με τον ιστορικό Juan Carlos Estenssoro, το kay pacha είναι ένας ιεραποστολικός νεολογισμός και, ενώ άλλες σύνθετες λέξεις μπορεί να προϋπήρχαν, η ερμηνεία του pacha ως «κόσμος» ή «βασίλειο» θα μπορούσε να αποδοθεί σε Καθολικούς ιεραποστόλους. [ Επιπλέον, ο Περουβιανός γλωσσολόγος Rodolfo Cerrón Palomino αποδίδει την επινόηση των σύνθετων λέξεων εξ ολοκλήρου στον λεξιλογικό σχεδιασμό των Καθολικών ιεραποστόλων. [] Ωστόσο, πολλοί μελετητές, όπως ο Νάθαν Βάχτελ και ο Χουάν Όσιο , υπερασπίζονται το χρονικό του Γκουαμάν Πόμα και την προ-ισπανική αντίληψη για την Πάτσα , δηλώνοντας ότι μέρη του έργου υποδεικνύουν την ύπαρξη τριών σφαιρών στην προ-ισπανική κοσμολογία.
https://es.wikipedia.org/wiki/Pacha_(cosmovisi%C3%B3n_andina)#:~:text=Ukhu%20pacha%20(alternativamente%20urin%20pacha,la%20diosa%20de%20la%20fertilidad.
